INGLIZ–O‘ZBEK AUDIOVIZUAL TARJIMASIDA MADANIY REALIYALARNING INSON VA SUN’IY INTELLEKT SUBTITRLARIDA BERILISHI: TARJIMA STRATEGIYALARI VA SIFATNI BAHOLASHNING QIYOSIY MODELI
Keywords:
audiovizual tarjima, subtitrlash, madaniy realiya, ekstralingvistik madaniy referens, inson tarjimasi, sun’iy intellekt, generativ AI, tarjima strategiyasi, FAR modeli, madaniy ekvivalentlik, pragmatik ekvivalentlik, ingliz–o‘zbek tarjimasiAbstract
Maqolada ingliz tilidan o‘zbek tiliga audiovizual tarjimada madaniy realiyalarning inson tarjimoni va generativ sun’iy intellekt (AI) vositalari yordamida subtitrlarda berilishi masalasi nazariy-metodologik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Tadqiqotning dolzarbligi audiovizual kontentning globallashuvi, subtitrlashning kengayishi va generativ AI vositalarining tarjima jarayoniga kirib kelishi bilan belgilanadi. Ishning nazariy bazasini J. Pedersenning ekstralingvistik madaniy referenslarni (ECR) subtitrlash strategiyalari tasnifi hamda subtitr sifatini funksional ekvivalentlik, maqbullik va o‘qiluvchanlik mezonlari asosida baholovchi FAR modeli tashkil etadi. Qayta ishlangan variantda mazkur ikki modelning vazifalari aniq ajratiladi: ECR strategiyalari tarjima qarorini tavsiflash, FAR esa tayyor subtitr mahsulotining sifatini baholash uchun qo‘llanadi. Maqolaning muhim metodologik cheklovi shundaki, real ingliz–o‘zbek parallel korpusidan statistik natijalar keltirilmagan; shu bois nazariy xulosalar empirik natija sifatida talqin qilinmaydi. Inson va AI subtitrlarini qiyoslash uchun uch qatlamli parallel korpus, standartlashtirilgan prompt, bir xil audiovizual material va ikki bosqichli ekspert baholashi taklif etiladi. Shuningdek, madaniy realiyalarni semantik, madaniy va pragmatik ekvivalentlikning o‘zaro bog‘liq darajalari orqali tahlil qilish modeli ishlab chiqiladi. Mazkur yondashuv ingliz–o‘zbek audiovizual tarjimasida inson tarjimasi, AI yordamidagi tarjima va post-editing jarayonlarini empirik o‘rganish uchun metodologik asos bo‘la oladi.
References
Díaz Cintas J., Remael A. Subtitling: Concepts and Practices. — London; New York: Routledge, 2021. — 292 p.
Pedersen J. Subtitling Norms for Television: An Exploration Focussing on Extralinguistic Cultural References. — Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins, 2011. — 337 p.
Pedersen J. The FAR model: assessing quality in interlingual subtitling // The Journal of Specialised Translation. — 2017. — No. 28. — P. 210–229. — DOI: 10.26034/cm.jostrans.2017.239.
Cao P., Khoshsaligheh M., Jomhouri F. DeepSeek, ChatGPT, and Gemini versus human subtitling: a case study in socio-cultural adaptation in multimedia communication // Perspectives: Studies in Translation Theory and Practice. — 2025. — DOI: 10.1080/0907676X.2025.2562024.
Al-Azzam B. et al. The analysis and quality assessment of translation strategies in subtitling culturally specific references: Feathers // Heliyon. — 2023. — Vol. 9, No. 8. — e19095. — DOI: 10.1016/j.heliyon.2023.e19095.
Romero-Fresco P. Accessible Filmmaking: Integrating Translation and Accessibility into the Filmmaking Process. — London: Routledge, 2019.
Künzli A. Translation Quality Assessment: Models and Applications to Subtitling // audiovisual translation research literature. — 2021.
Baker M., Saldanha G. (eds.). Routledge Encyclopedia of Translation Studies. — 3rd ed. — London; New York: Routledge, 2020.
Venuti L. The Translator’s Invisibility: A History of Translation. — 3rd ed. — London; New York: Routledge, 2017.
House J. Translation Quality Assessment: Past and Present. — London; New York: Routledge, 2015.
ELEKTRON MANBALAR
The Journal of Specialised Translation. Pedersen J. The FAR model: assessing quality in interlingual subtitling. — 2017. — URL: https://www.jostrans.org/article/view/7801 (murojaat sanasi: 21.09.2026).
Routledge. Díaz Cintas J., Remael A. Subtitling: Concepts and Practices. — 2021. — URL: https://www.routledge.com/Subtitl-ing-Concepts-and-Practices/Cintas-Remael/p/book/9781138940543 (murojaat sanasi: 21.09.2026).
Taylor & Francis. Cao P., Khoshsaligheh M., Jomhouri F. DeepSeek, ChatGPT, and Gemini versus human subtitling: a case study in socio-cultural adaptation in multimedia communication. — 2025. — URL: https://doi.org/10.1080/0907676X.2025.2562024 (murojaat sanasi: 21.09.2026).





