INGLIZ OMMAVIY NUTQINING O‘ZBEK TILIGA TARJIMASIDA AI VA INSON TARJIMONI: LINGVOPRAGMATIK QIYOSIY TAHLIL
Keywords:
sun’iy intellekt, ommaviy nutq, tarjima, ketma-ket tarjima, lingvopragmatika, pragmatik adekvatlik, implikatura, presuppozitsiya, deyksis, metafora, kontekst, tarjima sifatiAbstract
Mazkur maqolada ingliz tilidagi ommaviy nutqning o‘zbek tiliga tarjimasida sun’iy intellekt va inson tomonidan amalga oshiriladigan tarjima yondashuvlari lingvopragmatik nuqtai nazardan qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqotda tarjimaning leksik-semantik muvofiqligi bilan bir qatorda kommunikativ niyat, implikatura, presuppozitsiya, deyksis, metaforik ifodalar, kontekstual ma’no hamda kommunikativ ta’sirning tarjimada qayta yaratilishi asosiy tahlil mezonlari sifatida belgilanadi. Empirik material sifatida ingliz tilidagi autentik ommaviy nutqlardan olingan fragmentlardan foydalanildi. Ularning sun’iy intellekt yordamida yaratilgan o‘zbekcha variantlari kontekst va lingvopragmatik omillar asosida shakllantirilgan nazorat tarjimalari bilan qiyoslandi. Tahlil natijalari sun’iy intellekt semantik jihatdan maqbul tarjima yaratishi mumkinligini, biroq ayrim metaforik, idiomatik va kontekstga bog‘liq birliklarda pragmatik moslashtirish zarurati yuzaga kelishini ko‘rsatadi. Tadqiqot natijasida AI yordamidagi ommaviy nutq tarjimasini semantik aniqlik, pragmatik adekvatlik, kontekstual muvofiqlik va kommunikativ ta’sir asosida baholashga mo‘ljallangan to‘rt komponentli konseptual model taklif etiladi.
References
Nida, E. A., Taber, C. R. The Theory and Practice of Translation. Leiden: Brill, 1982.
Baker, M. In Other Words: A Coursebook on Translation. 3rd ed. London: Routledge, 2018.
Grice, H. P. “Logic and Conversation.” In: Cole, P., Morgan, J. L. (eds.). Syntax and Semantics. Vol. 3: Speech Acts. New York: Academic Press, 1975. P. 41–58.
House, J. Translation Quality Assessment: Past and Present. London/New York: Routledge, 2015.
Ma, B., Li, Y., Zhou, W., Gong, Z., Liu, Y. J., Jasinskaja, K., Friedrich, A., Hirschberg, J., Kreuter, F., Plank, B. “Pragmatics in the Era of Large Language Models: A Survey on Datasets, Evaluation, Opportunities and Challenges.” Proceedings of the 63rd Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics. 2025. P. 8679–8696. DOI: 10.18653/v1/2025.acl-long.425.
Sperber, M., de Seyssel, M., Bao, J., Paulik, M. “Toward Machine Interpreting: Lessons from Human Interpreting Studies.” Proceedings of the 2025 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing. Association for Computational Linguistics, 2025. P. 23338–23353. DOI: 10.18653/v1/2025.emnlp-main.1191.
Munday, J., Ramos Pinto, S., Blakesley, J. Introducing Translation Studies: Theories and Applications. 5th ed. London/New York: Routledge, 2022.
Koehn, P. Neural Machine Translation. Cambridge: Cambridge University Press, 2020.
Wu, S., Yang, S., Chen, Z., Su, Q. “Rethinking Pragmatics in Large Language Models: Towards Open-Ended Evaluation and Preference Tuning.” Proceedings of the 2024 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing. Association for Computational Linguistics, 2024. P. 22583–22599. DOI: 10.18653/v1/2024.emnlp-main.1258.
Jobs, S. “You’ve Got to Find What You Love.” Stanford University Commencement Address. Stanford University, 12 June 2005.
Yousafzai, M. Speech at the United Nations Youth Assembly. United Nations, 12 July 2013.
King, M. L., Jr. “I Have a Dream.” Address at the March on Washington for Jobs and Freedom. Washington, D.C., 28 August 1963.





