RAQAMLI MAXFIYLIK HUQUQI VA UNING HUQUQIY KAFOLATLARI

Authors

  • Yuldosheva Barchinoy Botir qizi Toshkent xalqaro universiteti Yurisprudensiya yo‘nalishi bakalavr talabasi

Keywords:

raqamli maxfiylik, shaxsiy ma’lumotlar suvereniteti, daxlsizlik huquqi, GDPR, ma’lumotlar himoyasi, kiber-etika, raqamli izlar, huquqiy kafolatlar.

Abstract

Raqamli texnologiyalar inson hayotining barcha jabhalariga kirib borishi bilan "maxfiylik" tushunchasi an’anaviy daxlsizlik chegaralaridan chiqib, murakkab huquqiy kategoriyaga aylandi. Ushbu tadqiqot raqamli makonda fuqarolarning shaxsiy hayot daxlsizligi huquqini ta’minlashning nazariy va amaliy jihatlarini, xususan, "raqamli maxfiylik" (digital privacy) tushunchasining huquqiy tabiatini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqotning markaziy muammosi — shaxsiy ma’lumotlarning yirik texnologik korporatsiyalar va davlat organlari tomonidan yig‘ilishi hamda qayta ishlanishi jarayonida inson huquqlarining poymol etilishi xatarlaridir. Maqolada raqamli maxfiylikni himoya qilishning milliy va xalqaro (GDPR kabi) huquqiy mexanizmlari qiyosiy tahlil qilingan. Metodologiya sifatida huquqiy interpretatsiya, tizimli yondashuv va raqamli huquqlarni himoya qilish darajasini baholash metodlaridan foydalanildi.Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, amaldagi qonunchilikda "shaxsiy hayot daxlsizligi" tushunchasi raqamli muhitdagi barcha tahdidlarni (meta-ma’lumotlar tahlili, profil yaratish) to‘liq qamrab olmaydi. Tadqiqot davomida fuqarolarning o‘z ma’lumotlari ustidan nazorat o‘rnatish huquqini kafolatlovchi "protsessual immunitet" modeli ilgari surilgan. Xulosa qismida raqamli maxfiylikni konstitutsiyaviy darajada mustahkamlash, ma’lumotlarni qayta ishlovchi subyektlarning yuridik mas’uliyatini oshirish va "shaxsiy ma’lumotlar suvereniteti" konsepsiyasini joriy etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan. Ushbu maqola raqamli asrda inson qadr-qimmatini himoya qilishning huquqiy poydevorini mustahkamlashga xizmat qiladi.

References

O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. (2023). Toshkent: "O‘zbekiston". (31-modda: shaxsiy hayot daxlsizligi va shaxsga doir ma’lumotlar himoyasi kafolati).

O‘zbekiston Respublikasining “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonuni. (2019). O‘RQ-547-son. Toshkent.

Warren, S. D., & Brandeis, L. D. (1890). The Right to Privacy. Harvard Law Review. (Maxfiylik huquqi bo‘yicha dunyodagi ilk va fundamental ilmiy asar).

General Data Protection Regulation (GDPR). (2016). Regulation (EU) 2016/679. (Raqamli maxfiylikning global "oltin standarti" hisoblangan Yevropa reglamenti).

Westin, A. F. (1967). Privacy and Freedom. Atheneum. (Maxfiylikni axborot nazorati sifatida ta’riflagan klassik tadqiqot).

Mayer-Schönberger, V. (2009). Delete: The Virtue of Forgetting in the Digital Age. Princeton University Press. ("Unutilish huquqi" nazariyasining asosi).

Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs. (Raqamli maxfiylik va nazorat kapitalizmi tahlili).

Gulyamov, S. S. (2021). Raqamli huquq: Nazariya va amaliyot. Monografiya. Toshkent: TDYU. (O‘zbekistonda raqamli maxfiylikning huquqiy asoslari).

Rustambayev, M. X. (2022). Shaxsiy daxlsizlik huquqi va raqamli makon. Ilmiy maqolalar to‘plami. Toshkent.

Solove, D. J. (2008). Understanding Privacy. Harvard University Press. (Maxfiylik tushunchasini tizimlashtirgan zamonaviy tadqiqot).

Akramov, A. A. (2023). Konstitutsiyaviy islohotlar sharoitida shaxsiy ma’lumotlar daxlsizligini ta’minlash. Toshkent: "Yuridik adabiyotlar publish".

Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa sudi (ECHR). Case of Big Brother Watch and Others v. the United Kingdom. (2018). (Raqamli kuzatuv va maxfiylik bo‘yicha muhim sud pretsedenti).

Floridi, L. (2014). The Fourth Revolution: How the Infosphere is Reshaping Human Reality. Oxford University Press. (Axborot muhitida shaxsning yangi huquqiy maqomi tahlili).

UNESCO (2022). Artificial Intelligence and the Right to Privacy. Global Policy Report. (Sun’iy intellekt davrida maxfiylikni himoya qilish bo‘yicha xalqaro tavsiyalar).

Downloads

Published

2026-03-15

How to Cite

Yuldosheva Barchinoy Botir qizi. (2026). RAQAMLI MAXFIYLIK HUQUQI VA UNING HUQUQIY KAFOLATLARI. IQRO , 20(02), 292–297. Retrieved from https://www.wordlyknowledge.uz/index.php/iqro/article/view/5685