KIBERJINOYATLARNI TERGOV QILISHNING ZAMONAVIY USULLARI

Authors

  • Mirzaxanova Zilola Qaxramon qizi Toshkent xalqaro universiteti Yurisprudensiya yo‘nalishi 3-kurs talabasi

Keywords:

kiber-tergov, raqamli kriminallistika, OSINT, kiberforenzika, raqamli iz, elektron dalil, kiber-razvedka, tergov taktikasi.

Abstract

Raqamli transformatsiya sharoitida jinoyat izlari jismoniy ko‘rinishdan bitlar va baytlar ko‘rinishidagi algoritmik ma’lumotlarga aylandi. Ushbu tadqiqot kiberjinoyatlarni fosh etishda qo‘llanilayotgan eng zamonaviy tergov usullari, xususan, raqamli kriminallistik tahlil (digital forensics) va kiber-razvedka (OSINT) metodlarini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqotning markaziy muammosi — an’anaviy tergov harakatlarining kiberjinoyatlarning anonimligi va o‘ta o‘zgaruvchanligi (volatility) oldida samarasizligidir. Maqolada kiber-makonda "raqamli iz"larni (digital footprints) to‘plash, saqlash va ularni sudlarda dalil sifatida tan olinishini ta’minlash mexanizmlari tahlil qilingan. Metodologiya sifatida tizimli tahlil, kiberforenzik modellashtirish va qiyosiy-huquqiy metodlardan foydalanildi.Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy kiber-tergovda sun’iy intellekt va "katta ma’lumotlar" (Big Data) tahlili orqali jinoyatchining harakat modelini aniqlash samaradorligi 65% ga oshgan. Tadqiqot davomida "elektron hodisa joyini ko‘zdan kechirish" va "virtual protsessual harakatlar"ni o‘tkazishning yangi algoritmlari ishlab chiqilgan. Xulosa qismida milliy tergov amaliyotiga kiberforenzika standartlarini joriy etish, tergovchilarning kiber-savodxonligini tizimli oshirish va raqamli dalillarning butunligini (integrity) saqlash bo‘yicha "Chain of Custody" raqamli bayonnomalarini qo‘llash yuzasidan amaliy tavsiyalar berilgan. Ushbu maqola kiber-tergovning nazariy va amaliy bazasini modernizatsiya qilishga xizmat qiladi.

References

O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. (1994). Toshkent: Adolat. (Elektron dalillar bilan ishlashning protsessual asosi).

O‘zbekiston Respublikasining “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi Qonuni. (2022). O‘RQ-764-son. Toshkent.

ISO/IEC 27037:2012. Information technology — Security techniques — Guidelines for identification, collection, acquisition and preservation of digital evidence. (Raqamli dalillar bilan ishlashning xalqaro standarti).

Casey, E. (2011). Digital Evidence and Computer Crime: Forensic Science, Computers, and the Internet. Academic Press. (Kiberforenzika bo‘yicha dunyodagi eng nufuzli qo‘llanma).

Carrier, B. (2005). File System Forensic Analysis. Addison-Wesley Professional. (Faylli tizimlarni kriminallistik tahlil qilish metodikasi).

Beebe, N. L. (2009). Digital Forensic Research: The Good, the Bad and the Unaddressed. Advances in Digital Forensics V. (Kiber-tergovda sun’iy intellektni qo‘llash nazariyasi).

Zuyev, S. V. (2021). Elektronnaya kriminalistika: Uchebnoye posobiye. Moskva: Yurist. (Elektron kriminallistika va masofaviy tergov harakatlari).

Veklenko, V. B. (2018). Metodika rassledovaniya prestupleniy v sfere kompyuternoy informatsii. Monografiya. (Kiber-tergovning protsessual va taktik asoslari).

Bastrikin, A. I. (2020). Sifrovaya kriminalistika. Moskva: Prospekt. (Raqamli dalillar zanjiri — Chain of Custody tahlili).

Rustambayev, M. X. (2021). Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishning kriminallistik va huquqiy muammolari. Toshkent.

Tadjiyev, A. A. (2023). Kiber-firibgarliklarni fosh etishda raqamli izlar bilan ishlashning taktik algoritmlari. Toshkent: IIV Akademiyasi.

Akramov, A. A. (2022). Elektron dalillarning protsessual maqomi va ularni mustahkamlash tartibi. Toshkent: TDYU.

Interpol (2023). Global Guidelines for Digital Forensics Laboratories. (Kiberforenzik laboratoriyalar uchun xalqaro uslubiy qo‘llanma).

Baza, G. (2018). Open Source Intelligence (OSINT) Methods and Tools. Syngress. (Ochiq manbalar asosidagi kiber-razvedka metodikasi).

UNODC (2022). Manual on Mutual Legal Assistance and Extradition. United Nations. (Xalqaro kiber-tergovda elektron ma’lumotlarni almashish tartibi).

Downloads

Published

2026-03-16

How to Cite

Mirzaxanova Zilola Qaxramon qizi. (2026). KIBERJINOYATLARNI TERGOV QILISHNING ZAMONAVIY USULLARI. IQRO , 20(02), 319–324. Retrieved from https://www.wordlyknowledge.uz/index.php/iqro/article/view/5695