SUG‘ORILADIGAN O‘TLOQI TUPROQLARDA UGLEROD (SOC) ZAHIRASI VA UNING IQLIM BARQARORLIGINI TA’MINLASHDAGI AHAMIYATI

Authors

  • Berdimuratov Zahiriddin Komiljon o‘g‘li Toshkent davlat agrar universiteti, “Tuproqshunoslik” ixtisosligi bo‘yicha 1-kurs tayanch doktoranti
  • Adizova Shahribonu Nurali qizi Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti Buxoro viloyati mintaqaviy bo‘linmasi, Ilmiy ishlanmalarni joriy etish va marketing bo‘limi boshlig‘i

Keywords:

tuproq organik uglerodi, SOC, uglerod zahirasi, sug‘oriladigan tuproq, o‘tloqi tuproq, gumus, uglerod sekvestratsiyasi, iqlim o‘zgarishi, sho‘rlanish, tuproq unumdorligi

Abstract

Ushbu maqolada sug‘oriladigan o‘tloqi tuproqlarda tuproq organik uglerodi (SOC — Soil Organic Carbon) zahirasining shakllanishi, uning tuproq unumdorligi va iqlim barqarorligini ta’minlashdagi ekologik ahamiyati ilmiy adabiyotlar asosida tahlil qilingan. Sug‘orish rejimi, tuproqning mexanik tarkibi, organik qoldiqlarning tuproqqa qaytarilishi, organik o‘g‘itlardan foydalanish, sho‘rlanish va agrotexnik tadbirlarning SOC dinamikasiga ta’siri yoritilgan. Markaziy Osiyo tuproqlarida 0–30 sm qatlamdagi tabiiy tuproq organik uglerodi zahirasi 20,17±4,03 Pg C deb baholangan bo‘lib, yer foydalanishidagi o‘zgarishlar natijasida ushbu zahiraning sezilarli qismi yo‘qotilgan [1]. O‘zbekistonning sug‘oriladigan hududlarida, xususan Farg‘ona vodiysida o‘rganilgan tuproqlarda organik uglerod miqdori 0,37–0,81% oralig‘ida qayd etilgan [2]. Global meta-tahlil natijalari sug‘orish qishloq xo‘jaligi tuproqlarida SOC zahirasini o‘rtacha 5,9% ga oshirishi mumkinligini, eng katta o‘sish esa qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil hududlarning ustki qatlamlarida kuzatilishini ko‘rsatgan [3]. Shu bilan birga, sug‘orishning o‘zi SOC to‘planishini kafolatlamaydi; suv rejimi, sho‘rlanish, tuproq teksturasi va boshqaruv tizimi hal qiluvchi omillar hisoblanadi. Tadqiqot natijalari sug‘oriladigan o‘tloqi tuproqlarda SOC zahirasini oshirish uchun organik moddalarning tuproqqa qaytarilishi, o‘simlik qoldiqlarini saqlash, qoplovchi ekinlardan foydalanish, eroziyani kamaytirish va suvni oqilona boshqarish kompleks tizim sifatida qo‘llanishi lozimligini ko‘rsatadi.

References

Sommer R., De Pauw E. Organic carbon in soils of Central Asia—status quo and potentials for sequestration. Plant and Soil, 2011, Vol. 338, pp. 273–288. DOI: 10.1007/s11104-010-0479-y. ResearchGate

Turdaliev A., Askarov K., Abakumov E., Makhkamov E., Rahmatullayev G., Mamajonov G., Akhmadjonov A., Axunov A. Biogeochemical State of Salinized Irrigated Soils of Central Fergana (Uzbekistan, Central Asia). Applied Sciences, 2023, Vol. 13, No. 10, Article 6188, 14 pages. DOI: 10.3390/app13106188. MDPI

Emde D., Hannam K.D., Most I., Nelson L.M., Jones M.D. Soil organic carbon in irrigated agricultural systems: A meta-analysis. Global Change Biology, 2021, Vol. 27, Issue 16, pp. 3898–3910. DOI: 10.1111/gcb.15680. PubMed

FAO, ITPS. Recarbonizing Global Soils: A Technical Manual of Recommended Sustainable Soil Management. Volume 1: Introduction and Methodology. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2021. Volume 1, methodological sections on SOC and sustainable soil management. ISBN 978-92-5-134838-3. FAOHome

Lal R. Soil carbon sequestration impacts on global climate change and food security. Science, 2004, Vol. 304, No. 5677, pp. 1623–1627. DOI: 10.1126/science.1097396. PubMed

FAO. Annex: Soil Types in Uzbekistan. In: Uzbekistan Land and Soil Resources / Soil resources information. Rome: Food and Agriculture Organization. Annex, Tables A.2–A.4, data on irrigated soil types and areas. FAOHome

Nelson D.W., Sommers L.E. Total Carbon, Organic Carbon, and Organic Matter. In: Page A.L. et al. (eds.), Methods of Soil Analysis, Part 2: Chemical and Microbiological Properties. Madison: American Society of Agronomy/Soil Science Society of America, 1982, pp. 539–579. anlaborders.ucdavis.edu

Humus and Agrochemical Characteristics of Irrigated Meadow-Alluvial Soils of Uzbekistan. Tuproqshunoslik, agrokimyo, ekologiya va atrof-muhit muhofazasi materiallari, 2019. Materialdagi sug‘oriladigan o‘tloqi-allyuvial tuproqlar bo‘yicha tegishli bo‘lim va ma’lumotlar. soil.uz

Toshkent vohasi gidromorf tuproqlar gumusining guruhiy va fraksiyaviy tarkibi. Tuproqshunoslik va agrokimyo, 2025, No. 4. Tadqiqot jadvallari, o‘tloqi-botqoq va sug‘oriladigan gidromorf tuproqlar bo‘yicha qatlam ma’lumotlari. soil.uz

Cotrufo M.F., Ranalli M.G., Haddix M.L., Six J., Lugato E. Soil carbon storage informed by particulate and mineral-associated organic matter. Nature Geoscience, 2019, Vol. 12, pp. 989–994. DOI: 10.1038/s41561-019-0484-6. Nature

Ludwig B., Geisseler D., Michel K., Joergensen R.G., Schulz E., Merbach I., Raupp J., Rauber R., Hu K., Niu L., Liu X. Effects of fertilization and soil management on crop yields and carbon stabilization in soils: A review. Agronomy for Sustainable Development, 2011, Vol. 31, pp. 361–372. DOI: 10.1051/agro/2010030. Springer Nature Link

Poeplau C., Don A. Carbon sequestration in agricultural soils via cultivation of cover crops – A meta-analysis. Agriculture, Ecosystems & Environment, 2015, Vol. 200, pp. 33–41. DOI: 10.1016/j.agee.2014.10.024. ScienceDirect

Dlamini P., Chivenge P., Chaplot V. Overgrazing decreases soil organic carbon stocks the most under dry climates and low soil pH: A meta-analysis. Agriculture, Ecosystems & Environment, 2016, Vol. 221, pp. 258–269. DOI: 10.1016/j.agee.2016.01.026. DOI

Minasny B., Malone B.P., McBratney A.B., Angers D.A., Arrouays D., Chambers A., Chaplot V., Chen Z.S. va boshq. Soil carbon 4 per mille. Geoderma, 2017, Vol. 292, pp. 59–86. DOI: 10.1016/j.geoderma.2017.01.002. DOI

Conant R.T., Cerri C.E.P., Osborne B.B., Paustian K. Grassland management impacts on soil carbon stocks: A new synthesis. Ecological Applications, 2017, Vol. 27, No. 2, pp. 662–668. DOI: 10.1002/eap.1473. PubMed

Lal R. Soil carbon sequestration to mitigate climate change. Geoderma, 2004, Vol. 123, Issues 1–2, pp. 1–22. DOI: 10.1016/j.geoderma.2004.01.032. ScienceDirect

Downloads

Published

2026-10-06

How to Cite

Berdimuratov Zahiriddin Komiljon o‘g‘li, & Adizova Shahribonu Nurali qizi. (2026). SUG‘ORILADIGAN O‘TLOQI TUPROQLARDA UGLEROD (SOC) ZAHIRASI VA UNING IQLIM BARQARORLIGINI TA’MINLASHDAGI AHAMIYATI. IQRO , 24(01), 343–350. Retrieved from https://www.wordlyknowledge.uz/index.php/iqro/article/view/9378