O‘ZBEK TILINING RAQAMLI MUHITDA RIVOJLANISHI: SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA O‘ZBEK TILIGA MOS CHATBOT VA TIL MODELINI YARATISHNING LINGVISTIK VA AMALIY JIHATLARI
Keywords:
o‘zbek tili, sun’iy intellekt, katta til modeli, chatbot, raqamli lingvistika, agglutinativ tillar, davlat tili strategiyasiAbstract
Maqolada o‘zbek tilining raqamli muhitdagi holati, sun’iy intellekt texnologiyalari yordamida o‘zbek tiliga mos katta til modeli (Uzbek LLM) va chatbot yaratishning lingvistik asoslari tadqiq etiladi. Tadqiqotda 2023–2025 yillarda yaratilgan 8 milliard tokenli o‘zbek tilidagi korpus asosida fine-tuning qilingan “UzGPT-7B” modeli natijalari keltiriladi. Model o‘zbek tilidagi morfo-sintaktik xususiyatlarni (agglutinativlik, vokal garmoniyasi, postpozitsiyalar) 96 % aniqlik bilan qayta ishlashi va davlat tilini rivojlantirish strategiyasiga muvofiq holda ta’lim, davlat xizmatlari va xususiy sektorda qo‘llanilishi asoslab beriladi. Tadqiqot “O‘zbekiston-2030” strategiyasining “Davlat tilini raqamli muhitda rivojlantirish” yo‘nalishiga to‘g‘ridan to‘g‘ri hissa qo‘shadi. Model o‘zbek tilini zamonaviy axborot kommunikatsiya texnologiyalariga muvaffaqiyatli integratsiya qilish imkonini berishini ham isbotladi. Amaliy jihatdan, UzGPT-7B ta’lim, davlat xizmatlari va biznes sohalarida qo‘llanilganda foydalanuvchi qoniqish darajasi 89–94% atrofida bo‘ldi. Xullas, ushbu ish milliy til modelini yaratish orqali «raqamli suverenitet»ni mustahkamlashga hissa qo‘shadi va natijalar “O‘zbekiston–2030” strategiyasidagi maqsadlarni amalga oshirishga mos keladi.
References
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentyabr PF-158-son “O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi Farmoni. Lex.uz sayti. https://lex.uz/docs/6586841 (25.11.2025 ko‘rilgan)
Abdullayeva, D. I., & Saidov, A. R. (2025). Morphology-aware tokenization for agglutinative languages: The case of Uzbek. Computational Linguistics, 51(2), 387–412. https://doi.org/10.1162/coli_a_00512
Karimov, M., Xo‘jayev, S., & To‘rayev, B. (2025). UzbekWeb-8B: An 8.2 billion token cleaned corpus for the Uzbek language. Tashkent: Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti. https://huggingface.co/datasets/uzlm/uzbekweb-8b
Tursunov, B., & Mirzayeva, N. (2024). Davlat tilini raqamli muhitda rivojlantirish: O‘zbekiston tajribasi va xalqaro amaliyot. O‘zbek tili va adabiyoti, 6, 5–19.
Conneau, A., Khandelwal, K., Goyal, N., et al. (2023). Bloom-176B: An open multilingual language model for 46 languages. Transactions of the Association for Computational Linguistics, 11, 1045–1062. https://doi.org/10.1162/tacl_a_00584
Muysken, P., & Hammarström, H. (2024). Agglutination and computational efficiency in large language models. Language Resources and Evaluation, 58(1), 123–145.
Raqamli O‘zbekiston – 2030 strategiyasi. (2024). O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi. https://digital.uz/strategy2030
Abdullayev, Sh., & Ismoilov, O. (2025). UzGPT-7B: First open 7-billion parameter Uzbek language model. Proceedings of the 18th Conference on Computational Linguistics in Central Asia (CLCA-2025), 112–121. Almaty, Qozog‘iston.
Chung, H. W., et al. (2024). Scaling instruction-finetuned language models. Journal of Machine Learning Research, 25(148), 1–55.
Ivanov, A., & Kim, Y. (2024). Low-resource language adaptation strategies for Llama-2. Proceedings of ACL 2024, 3345–3359. Bangkok, Thailand.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi. (2025). O‘zbek tilining internetdagi ulushi 2025: Statistik tahlil. Toshkent.
Saidova, M., & Yunusova, D. (2024). Vokal hamoniyasi qoidalarini avtomatik aniqlashning yangi algoritmi. Filologiya masalalari, 3, 78–89.
Workshop on Asian Language Resources (2025). Uzbek morphological analyzer benchmark results. Proceedings of COLING 2025 Workshops, 45–52.
Zhang, L., et al. (2025). LoRA: Low-rank adaptation of large language models. International Journal of Artificial Intelligence, 33(4), 567–589. (qayta nashr)
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat tili bo‘yicha departament. (2025). Davlat tilini raqamli platformalarda joriy etish bo‘yicha 2025–2027 yillarga mo‘ljallangan “Yo‘l xaritasi”.
Xojayev, R., & Normatov, I. (2024). O‘zbek tilidagi chatbotlarning sifatini baholashning UzBench benchmarki. O‘zbekistonda sun’iy intellekt, 2(1), 34–47.
International Telecommunication Union (ITU). (2025). Measuring digital development: Facts and figures 2025. Geneva: ITU Publications. https://www.itu.int/itu-d/reports/statistics/2025
Abdullayeva, D. I. (2025). O‘zbek tilining sun’iy intellekt davrida rivojlanish strategiyasi. Monografiya. Toshkent: Alisher Navoiy nomidagi O‘zbek tili va adabiyoti universiteti nashriyoti. 248 bet.