ESHITISHDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALARNING IJTIMOIY HAYOTGA MOSLASHUVI

Authors

  • Abdulxayeva Fotima Andijon davlat universiteti Tarix va Ijtimoiy Fanlar fakulteti 4- bosqich talabasi

Keywords:

surdopedagogika; ijtimoiy moslashuv; inklyuziv ta’lim; tilga boy muhit; universal o‘rganish dizayni; emotsional tushunish.

Abstract

Ushbu maqolada eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning ijtimoiy hayotga moslashuvi masalasi kompleks, ko‘p qirrali muammo sifatida tahli qilinadi. Tadqiqotning nazariy asosini shakllantirish bilan birga, O‘zbekistonning so‘nggi besh yillikdagi amaliy faoliyati – jumladan, “2020–2025 yillarda inklyuziv ta’limni rivojlantirish konsepsiyasi” doirasidagi tizimli islohotlar, UNICEF bilan hamkorlikda ishlab chiqilayotgan “Inklyuziv ta’lim yo‘l xaritasi” va ixtisoslashtirilgan surdopedagogik kadrlar tayyorlash bo‘yicha oliy ta’lim muassasalaridagi kengaytirilgan kvotalar  – chuqur o‘rganildi. Maqolada erta tashxis va reabilitatsiyaning ahamiyati, surdopedagogik yondashuvlar, oilaning psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlanishi va tengdoshlar muhitidagi integratsiyaning mekanizmlari tahlil qilindi. Xalqaro tajriba, xususan, Universal O‘rganish Dizayni (Universal Design for Learning) ramkasi  va “tilga boy muhit” (language-rich environment) yaratish tamoyillari  O‘zbekiston amaliyoti bilan qiyosiy asosda muhokama qilindi. Bolaning shaxsiy rivojlanishida emotsional tushunish va simpatiyaning o‘rni D.B.Elkonin va V.Petshak kabi olimlarning ishlari asosida yoritildi. Natijada bolaning shaxs sifatida barkamol yetishishi va jamiyatda to‘laqonli faoliyat yuritishi uchun inklyuziv ta’lim, oilaviy qo‘llab-quvvatlash va ixtisoslashtirilgan pedagogik xizmatlarni birlashtirgan yagona ekologik model asosida amaliy tavsiyalar taklif etildi.

References

Qodirova F.U., Fayziyeva U.Y., Kobilova Sh.X. et al. Surdopedagogika — o‘quv qo‘llanma (elektron nashr). 2024.

Hall M. L., Eigsti I.-M., Bortfeld H., & Lillo-Martin D. (2021). Auditory Deprivation Does Not Impair Executive Function, But Language Deprivation Might: Evidence From a Parent-Report Measure in Deaf Native Signing Children. Journal of Deaf Studies and Deaf Education, 26(3), 336–350.

Leontiev A.N. (2009). Faoliyat. Shaxs. Ong. Moskva: Smysl.

Boskis R.M. (1988). Kar va zaif eshituvchi bolalar. Moskva: Pedagogika.

Pulte Institute for Global Development. (2022). Rapid Systems Diagnostic Study on Education for Children with Disabilities in Uzbekistan. Notre Dame, IN: Pulte Institute, University of Notre Dame.

Yoshinaga-Itano C., Sedey A.L., Coulter D.K., & Mehl A.L. (1998). Language of Early- and Later-identified Children With Hearing Loss. Pediatrics, 102(5), 1161–1171.

O‘zbekiston Respublikasi — “2020–2025 yillarda xalq ta’limi tizimida inklyuziv ta’limni rivojlantirish konsepsiyasi” va unga oid qarorlar/yo‘l xaritasi (Lex.uz). 2020–2021.

Gallaudet University, National Deaf Education Center. (2024). Odyssey: New Directions in Deaf Education. 2024 Issue: Language-Rich Environments in Deaf Education. Washington, D.C.

CAST (2018). Universal Design for Learning Guidelines version 2.2. http://udlguidelines.cast.org

Maktabgacha surdopedagogika — o‘quv qo‘llanma (JDPU). 2020 (PDF).

Hintermair M. (2006). Parental Resources, Parental Stress, and Socioemotional Development of Deaf and Hard of Hearing Children. Journal of Deaf Studies and Deaf Education, 11(4), 493–513.

Elkonin D.B. (1978). Psixologiya o‘yini. Moskva: Pedagogika.

Petshak V. (1985). Emotsional rivojlanish va munosabatlar kar bolalar va o‘smirlarda. (Tadqiqotlar to‘plami). Leningrad.

Hoffman M.L. (2001). Empathy and Moral Development: Implications for Caring and Justice. Cambridge: Cambridge University Press.

Biklen D., & Burke J. (2006). Presuming Competence. Equity & Excellence in Education, 39(2), 166–175.

Hehir T., Grindal T., Freeman B., Lamoreau R., Borquaye Y., & Burke S. (2016). A Summary of the Evidence on Inclusive Education. Cambridge, MA: Abt Associates.

UNICEF Uzbekistan. (2024, 4 September). UNICEF calls for safe and inclusive schools and applauds Uzbekistan Government’s leadership on a bold inclusion agenda [Press release].

Published

2026-01-30 — Updated on 2026-02-09

Versions

Issue

Section

Articles