YER OSTI BOSIMLI MUHANDISLIK KOMMUNIKATSIYA TIZIMLARINING SEYSMIK XAVFSIZLIGINI TA'MINLASH MONITORING TIZIMI ISHLAB CHIQISH
Keywords:
seysmik monitoring, yer osti quvurlari, bosimli kommunikatsiyalar, avtomatik bloklash, GNSS, AI prognozlash, seysmoizolyatsiya, Oʻzbekiston standartlari.Abstract
Oʻzbekistonning seysmik faol zonalarda joylashgan yer osti bosimli quvurlari (gaz, suv, kanalizatsiya) xavfsizligini ta’minlash dolzarb masala bo‘lib, bu sohada monitoring tizimi ishlab chiqish zarur . Maqolada O‘zbekiston va rivojlangan davlatlardagi normativ hujjatlar (PQ-161, PF-184, Yaponiya gaz quvurlari kodi) tahlil qilinadi [2]. Metod sifatida kosmik GNSS, AI prognozlash va avtomatik bloklash tizimlari taklif etiladi. Natijada, yer choʻkishi zonalarida real vaqt rejimida deformatsiyani aniqlovchi integratsiyalashgan tizim loyihasi ishlab chiqilgan boʻlib, bu zilzila xavfini 30-50% ga kamaytirishi mumkin. Loyiha PF-144 konsepsiyasi doirasida amalga oshirilishi tavsiya etilgan [3].
References
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PF-184-son Farmoni (21.10.2025). “Seysmik xavfsizlikni taʼminlash hamda seysmologiya sohasidagi ishlar samaradorligini yanada oshirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-161-son Qarori (17.04.2024). “Bino va inshootlarning yuk koʻtaruvchi konstruksiyalariga avtomatik monitoring uskunalari oʻrnatish va zilzila paytida gaz, elektr tarmoqlarini avtomatik bloklash tizimlarini joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PF-144-son Farmoni (30.05.2022). “Oʻzbekiston Respublikasining seysmik xavfsizligini taʼminlash tizimini takomillashtirish konsepsiyasi (2022–2025)”.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-158-son Qarori (16.05.2023). “Oʻzbekiston Respublikasi aholisi va hududining seysmik xavfsizligini taʼminlash tizimini tubdan takomillashtirish toʻgʻrisida”.
Oʻzbekiston Respublikasi QXDMQMV MHKning 01/2-26-son SHNQ 2.07.07-24 (11.03.2025). “Yer osti inshootlari va muhandislik kommunikatsiyalarini loyihalash va qurish qoidalari”.
Japan Gas Association. (2000). “Seismic Design for Gas Pipelines Code”. IISEE Newsletter, 2004.
Tokyo Metropolitan Government. (2016). “Sharing Pipeline Inspection Data and GIS System Data for Seismic Resilience”.